نگاهى ديگر:

مژگان اميرى

اگر واژه را پديده اى ساخته شده بدانيم ناگزير به ديد بيرونى بايد تا حدودى تن دهيم يعنى جايى كه ما در حوزه بيرون از هستى بنشينيم و خود را در كنار ديگر عناصر پيدا كنيم . و اگر واژه را موجوديتى زنده بدانيم كه فى نفسه حضور دارد و هست ناگزير بايد دامنه بودن خود را در تعريف شايد متفاوتى از آنچه تا كنون فرض مى كرده ايم پيدا كنيم .

اين تعريف  قابليت چند لايه بودن را به واژه مى دهد .واژه را اگر كوچكترين ساخت زبان به شكل مستقل بدانيم اين قاعده حضور در بطن هستى را با حوزه ى يكپارچه زبان به وجود مى آورد ، زبان در شكل كلى يعنى بافت يكدست و يكپارچه اى كه داراى هويت مستقل و زنده است ، حركت در ذات هستى و حركت در ذات خود به صرف حركت و پويشى كه هر واژه در ذات خود دارد . مجموعه ى هماهنگ واج ها كه داراى تصوير هستند و به راحتى در فرايند عمل و عكس العمل شركت مى كنند .

واژه را از دايره بزرگ زبان كه انتخاب كنيم و به بررسى آن دست بزنيم تا ببينيم چه دامنه تعريف هايى را مى تواند در مورد خود بگستراند بيراه نرفته ايم چرا كه هر دو( هم واژه و هم زبان ) به حوزه مشخصى پا مى گذارند و با هم يكى هستند با ابعاد متفاوت تر.

واژه را نمى توان در حوزه ى بيرونى آن جا كه در ساخت و شناخت ساخت و تغييرها بررسى مى شود و در حوزه درونى و دايره تاثير گذارى آن جا كه بلافاصله بعد از نوشتن يا به زبان آمدن پوسته مى تركاند وانرژى خود را رها مى كند و به شكل ديگر خود تبديل مى شود ، جدا از هم مطالعه كرد. شناخت زبان و حدود شكل پذيرى آن را نمى توان از ماهيت ذات آن و فرايند درونى لايه هاى پنهان جدا كرد . تغيير زبان از فرم بيرونى و حركت سريع او به درون با جدا شدن از پوسته ظاهرى و شكل و به ذهن وارد شدن با نزديك شدن به ذات و جوهر خاص خود ، تاثير گذارى و تاثير پذيرى سريع او در ذهن و ورود طيف وسيع انرژى رها شده از او در بستر و سطح هاى مختلف ذهن شخص اول  و حضور در ذهن مخاطب آنقدر سريع اتفاق مى افتد كه غالباً انسان در شكل روزمره استفاده از زبان و مجموعه واژگان خود متوجه اين فرايند عمل و عكس العمل واژه نمى شود و اين كه مدام اين مسير جذب و دفع انرژى و تغيير فرم و ساحت واژه را متوجه نمى شود . با قبول اين نكته كه هر واژه مى تواند در حوزه هاى متفاوت و سطوح مختلفى فعال شود و دامنه تاثير گذارى و تاثيرپذيرى خاصى را در لايه هاى زبان و ذهن باز كند مى توانيم به ماهيت زبان در ادبيات و حوزه و حضور زبان و واژه در آن از ديد خاص ترى نگاه كنيم .

مواد اصلى كه ادبيات را مى سازد ذهن و واژه است و آن چه اين دو را به خوبى مى تواند در كنار هم به يك كيفيت خالص از ذات نوشتن برساند چگونگى به كار بردن آن ها، درك ماهيت فردى هر كدام و بالا بردن سطح واژه از يك ديد ابتدايى و جدا كردن آن از بستر زمان به كار گيرى است .

واژه بايد بتواند در بيرون از زمان تقويمى ، خود را به ذات و كنش پنهان زمان برساند. اين اتفاق و نزديك شدن به هسته و جوهر در سه دسته ظاهراً جدا از هم رخ مى دهد . ذهن نويسنده ، زبان و مجموعه واژگان انتخابى او و زمان تقويمى نوشته ، اما اگر به ماهيت يكپارچه و يكدست هستى و تبديل شدن تصاوير از يكى به ديگرى با حفظ هويت فردى آن ها دقت كنيم اين سه دسته چيزى جز يك راه رسانا نيست راهى كه مى تواند جريان هاى فيزيكى و متافيزيكى را از خود به خوبى عبور دهد و در كنشى فعال حضور يابد. در اين حوزه از گفتن درباره ى ابتذال كلام در نوشته هايى كه ظاهراً رويكرد ادبى دارند و نه تنها در حدود يك متن ساده ادبى نيستند بلكه در دايره ابتذال و زوال كلمه و فهم قرار دارند ، پرهيز مى كنيم با اين پيش فرض كه گفتن درباره ادبيات منظور گفتن درباره ذات و هسته پديدآورنده است و اين از سطحى بودن و يا در لايه هاى ابتدايى و عامه پسند خود را جدا مى كند .

و اما ادبيات معاصر ما با طيف وسيع شاعر و نويسنده در كدام سطح آفرينش ادبى ايستاده است ؟

اگر بگويم ما سال هاست كار خاصى را به انجام نرسانده ايم جز دور زدن ماهيت تصوير و فكرهايى كه ديگر نخ نما شده اند ، حرف بيراهى نزده ام ، نه اين كه اين سال ها كارى به چاپ نرسيده باشد ، موضوع اين است كه نوشتن نياز به آفرينش و آفرينش گر دارد كسى كه بتواند با قدرت زبان را در اختيار بگيرد و از ظرف زمان و مكان بيرون بياورد و از او در امكان هاى بزرگ تر استفاده كند ، ما بايد به اين باور برسيم كه براى گفتن از زبان و دايره حضور خود در هستى بهره بگيريم گفتن از رويكردهاى اجتماعى آن هم به زبان ساده و پر تكرار با واژگان پر طمطراق و يا تصويرهاى سخت و دست نيافتنى سنگريزه تراشى است در حدود تصويرهاى يك ذهنيت مبتدى و دچار اشتباه شده از ماهيت خود به عنوان يك نويسنده.

اين ديد را ما بايد بتوانيم در پيكر زبان ادبيات فارسى قرار دهيم كه به ماهيت ژرف و پنهان ذهن خود برسيم و ذات و جوهر واژه را حس كنيم و از بستر زمان ثبتى خود را بيرون بكشيم تا بتوانيم به زبان از منظر بالاترى نگاه كنيم . جايى كه زبان نياز دارد تا اگر ما تصوير خاص ترى را از او مى خواهيم در اختيارمان قرار دهد ، بتواند به تصوير بكشد و به آفرينش تن دهد.

ادبيات معاصر ما به يك ادبيات خطى تبديل شده است ، مجموعه كلام و تصويرهايى كه به دنبال هم به راه مى افتند و دامنه فعاليتشان در لايه هاى ابتدايى تاثيرگذارى متوقف مى شود. اين نياز به درك ساحت زبان و ذهن و رساندن خود به كنش زنده ى واژه با تغيير شكل بيرونى كلمه در سطح ديدارى آن به دست نمى آيد. الگوهاى پيش نهادى و خيل گسترده ى نويسندگان مقلد و در قالب كلام مثلاً براهنى گفتن چيز جديدى را به وجود نمى آورد. ما بايد به ماهيت درك واژه برسيم. نه به نقاشى آن با مضمون بدون فعل يا با فعل تبديل شده به چيزى سخت مانند سنگ و يا به تلنگرهاى حسى ساده و شعارهاى بزرگ خالى در رويكرد اجتماعى از تصوير يك انسان نويسنده ظاهراً عاصى .

اين مى تواند امكانى باشد براى ادبيات ما و شايد ادبيات در معناى خاص آن تا به جاى بحث بر سر سبك و يا مكتب و آوردن فرم هاى بى ثبات و ناهماهنگ كه به هيچ جاى پيكر زبان و ادبيات نمى چسبند از اول خود را و نگاه و ذهن خود را به گونه اى تربيت كنيم كه پيش از هر كارى توان خود را و زبان خود را محك بزنيم و ببينيم آيا مى توانيم حضور چيزى را به نام واژه به شكل واقعى و زنده آن درك كنيم و با خود يكى بدانيم و بعد از آن به حوزه حضور او وارد شويم و ببينيم مى توانيم از او در قابليت هاى خاص و شايد متفاوت و متضاد بار مفهوم و تصوير بگيريم و يا قرار است مانند ديگران به دور دايره فرضى آسياب پوسيده شعارها و گزافه گويى هاى سخت و سفت شده تا ابد به دور زدن ادامه دهيم ، با اين واقعيت كه تقليد ادبيات نيست و مقلد نويسنده نيست .