زنان
و هويت
مريم
خراسانى
مى
خواهم در مورد مسئله ى هويت صحبت كنم و نقش و تاثيرى كه زنان در مورد در هم
شكستن هويت هاى سنتى جامعه دارند و هم چنين در چند صدايى شدن جامعه ى ايران
و هويت هاى نو دادن به خودشان و جامعه ى خودشان. از كمى قبل از انقلاب 57
شروع مى كنم . در دهه ى 50 ايران اگر مقايسه اى كنيم گفتمان هاى رايج و
مسلط در جامعه ى ايران را با آن چه كه در غرب داريم، در جامعه ى ايران به
اين مشكل بر مى خوريم كه در دهه ى 50 ( سال هاى پيش از انقلاب) ما يك عدم
تقارن با جامعه ى فكرى و انديشه هاى غرب داريم ، يك جور عقب ماندگى فكرى،
هم زمان در دهه ى 70 ميلادى در غرب شاهد رشد انواع جنبش هاى زنان، جنبش هاى
سبز، آلترناتيو، محيط زيستى ، اقليت هاى قومى و نژادى و ديگر جنبش هاى
راديكال هستيم كه ماهيتى ساختار شكن دارند. جنبش زنان و اقليت ها، اقليت
هايى را كه در حاشيه ى جامعه بوده اند به متن جامعه مى آورنئ و يك جور
ساختارشكنى مى كنند از جوامع گذشته و از تشكل هايى كه تا آن موقع وجود
داشته اند، نوعى تقابل با انديشه ها و تشكل هاى متمركز و مردانه.
اما هم
زمان در ايران چه مى بينيم، در ايران دهه ى 50 انواع ايدئولوژى هاى جزم گرا
چه از نوع راست و چه از نوع چپ وجود داشتند. در جبهه ى چپ گفتمان
استالينيستى و مائوئيستى و در جبهه ى راست انواع ايئولوژى هاى مربوط به
بنيادگرايى مذهبى. اين ايدئولوژى ها همه به شدت سكيستى و ماچوئيستى هستند.
آن چه در ايران وجود ندارد و حتا صداى اش شنيده نمى شود اخبار و اطلاعات
مربوط به جنبش زنان غرب است. آگاهى ها و تجارب اين جنبش از طريق ترجمه
مقالات در نشريات و مجلات و نيز كتاب انتقال نمى يابند. در حالى كه در آن
دهه در غرب هم در ايدئولوژى ها و هم در سازمان هاى سياسى از طرف جنبش زنان
ساختارشكنى جالبى دارد افاق مى افتد و هم زمان با انديشه هاى فمنيستى
انديشه هاى پساساختارگرا و پسا مدرن را نيز مى بينيم.
با
انقلاب 57 بنيادگرايى مذهبى به قدرت مى رسد و گفتمان هاى ديگر كه در جامعه
وجود دارند يكى دو سال اول محلى براى بروز مى يابند. اما همه ى اين گفتمان
ها به دليل اين كه پاسخ گوى جامعه ى ايران نيستند، پاسخ گوى جامعه اى كه مى
خواهد ديكتاتورى 2500 ساله ى شاهنشاهى را پشت سر بگذارد و مى خواهد جامعه ى
تازه اى را بسازد كه مغاير قدرت انحصارى و تك صدايى باشد، به بن بست مىرسند.
انقلاب باعث مى شود كه ورشكستگى همه ى انواع تفكرات و انديشه هاى موجود در
جامعه مشخص شود. روند محو ونابودى اى كه در دهه ى 60 اتفاق افتاد پالايش
انديشه هاى كهنه و بروز انديشه هاى نو را به تعويق انداخت . اما از شروع
دهه ى 70 ما به تدريج شاهد يك هم زمانى و انطباق بين انديشه هاى مطرح شده
در جامعه ى ايران و غرب هستيم. در اين دهه انديشه هاى فمنيستى و سبز و
پست مدرن وارد جامعه ى ما مى شود و با تجارب نوينى در هم مى آميزد.
بنيادگرايى مذهبى كه به بن بست رسيده بود شاخه هاى اصلاح طلبى را از درون
خود بيرون مى دهد. اين نوع اصلاح طلبى كه در سال هاى اخير ميدان عملى براى
خود پيدا كرده است به سرعت و طى زمانى كوتاه ناتوانى خود را در پاسخ گويى
به مسايل جامعه ى ايران نشان مى دهد. در اين ميان فمنيسم به عنوان يك
انديشه ى ساخته و پرداخته و داراى ظرفيت هاى بسيار بالا براى ايجاد تغييرات
عميق در جامعه ى سنتى و مردسالار ايران دارد شناخته مى شود.
فمنيسم
در ايران براى جامعه اى كه مى خواهد به سمت چند صدايى شدن و پلوراليسم
فرهنگى و سياسى و اقتصادى گام بردارد، به دليل ماهيت عميقاً ضد سنتى و خصلت
ساختار شكن خود پاسخ گو و آلترناتيو بسيار مناسبى است. زنان با بلند كردن و
وسعت بخشيدن به صداهاى شان و با به هم زدن تعادل قدرت بين دو جنس هم در
عرصه ى خصوصى و هم عمومى و با گسترش دادن فهم جامعه ى ايران از سياست ، به
اين معنا كه سياست فقط به تغيير موازنه ى قوانين طبقات اجتماعى و نيروهاى
سياسى مربوط نمى شود و منظور تغيير موازنه ى قوانين دو جنس هم هست ، جامعه
ى ايران را به سمت دموكراسى پيش مى برند. در اين روند نقش زنان بسيار مهم و
اساسى است زيرا با تغييراتى كه فهم فمنيستى از مسئله ى هويت ايجاد كرده است
–
پيش از اين هويت با دريافت هاى مردانه وجود داشت - هويت هاى تازه فهم تك
محورى و تك صدايى از جامعه را نفى مى كند و جامعه ى ايران را به يك
خودآگاهى هويتى جديد مى رساند. به يك هويت متنوع و رنگارنگ و چند صدايى و
چند فرهنگى و چند قومى و…
جنبش زنان كمك كرده است به اين شكل يابى هويت جديد و برهم زدن نقش هاى جنسى
و نشان دادن اين كه جنسيت يك ساخت اجتماعى است و مى تواند تغيير كند و يك
ساخت بيولوژيك نيست
–
درست بر خلاف اعتقادى كه ايدئولوژى هاى سنتى مطرح مى كنند. جنبش زنان در
ايران دارد نشان مى دهد كه انسان امروز هويت اش از عناصر اختيارى شكل مى
يابد و نه از اجبارها و اضطرارها و تابع جبرهاى محيطى نيست ، جبرهايى كه
طبقه يا مليت تحميل مى كنند. اين ها هويت هاى اجبارى اى هستند كه در انتخاب
اش نقشى نداشته ايم . هويت هاى تازه از جمله هويت فمنيستى با گزينش ما و با
اختيار ما انتخاب مى شوند و هويت انسان آزاد امروز را مى سازند.
سخنرانى در
ميزگرد روز جهانى زن
اسفند 79
