راوی باغ های از دست رفته

جواد فاضل

نقدی بر، دروازه هاي بسته ي تقويم

گزينه شعرها ، آصف باختري

نشر اتي پرنيان پاكستان

هنوز با حنجره همه ققنوسان در اين صحاري

آواز مي كارد بيابانگرد

هنوز يك باغستان سيب سرخ

در آستين دارد بيابانگرد

هراژ ( كار ) در حيطه ي ادبيات روايي ، هنگامي مي تواند صفت ( هنري بودن ) را يدك كشد كه ( خلق ) شده باشد . بدين ترتيب به واسطه ي عاملي مهم كه آن را ( خلاقيت ) مي ناميم ، اثر هنري به يك رخداد ( خود قانون ) بدل مي شود . كار هنرمند ، ارائه واقعيت هاي جامعه يا تسلي دردهاي هر چند دهشتناك آن نيست ، چه در اين صورت ، اثر روايت گر به كليت مي رسد و شيئي در اثر « ارائه شدني » مي شود

در اين صورت ،‌متن در سازش با شيئي ارائه شدني به تصرف واقعيت مي پردازد و بدين ترتيب ، ( زيبايي شناسي اثر هنري ) تنها به ( زيبايي شناسي شيئي زيبا ) محدود خواهد شد

اين مقوله به ويژه در ادبيات به شدت روايي مدرن بارز مي شود و هنر بهاي سنگيني را به خاطر اسارت در تجربه هاي ( ارتباطي - واقعي ) پرداخته است

خطا سير روايت - با تأكيد بر خطي بودن روايت - تسلي بخش وحشتي فراگير مي شود و گفتمان اثر و ذهن مخاطب در چنين اثري ارائه گر ( قانون كلي ) براي تسكين - « دردهاي مشترك » - مي شود و جايگاه خلاقيت را اشغال مي كند

اخوان روايت گر - تاريخي بر باد رفته - مي شود ، شاملو - درد مشترك - نوع بشر را روايت مي كند و واصف - راوي باغ هاي از دست رفته - مي شود . در اين راستا به نمونه هاي زير توجه كنيد

(ما / فاتحان شهرهاي رفته بر باديم / با صدايي ناتوانتر زانكه بيرون آيد از سينه / راويان قصه هاي رفته از ياديم ( اخوان

(من درد مشترك ام / مرا فرياد كن ( شاملو

(شهرزاد قصه گوي شرق / هيچ يادت هست / نيمروزاني كه سيب سرخ باغستان مشرق را / دستي از آن سوي مغرب چيد ( واصف

در خلق اثر هنري بايد براي راه يابي به افق هاي تازه اي از هستي ( متخصص ) شد . اما چنين تخصصي ( تكنيك ) نيست تا بتوان آنرا از طرق آكادميك يا تئوريك تجربه كرد

اثر روايت گر آن گاه كه با (تاريخ ) تطابق يابد ، و به هر نحوي به انبوهي از تجربه هاي تئوريك از يك قطعه ي تاريخي بدل شود با روح هنر رويارو مي شود

چنين اثري ، هر چند ممكن است به خاطر همين ( تطابق با تاريخ ) تلعيد شود يا منزوي گردد، ولي بلافاصله با تغيير خط مشي آن دوره ي تاريخي ، در بازار كتاب و سياست فرهنگي چايگزين مي شود و خود به عنوان - ديكتاتوري فرهنگي - هنر را تهديد مي كند

در اين صورت ، قوانين زيبايي شناسانه ي اثر كه توسط جو سياسي - فرهنگي جامعه تعريف مي شود به شكلي ارتجاعي به - نو آوري هاي هنري - حمله ور مي شود و از هنر يا هنرمند هوادار وضع موجود يا مخالف با وضعيت پيشين حمايت مي كند

هنر ( تطبيقي با تاريخ ) فرهنگستاني مي شود .

واصف, واصف قطعه اي از تاريخ افغانستان است ، با ارائه ي تصويري شاعرانه از واقعيت تاريخي آن قطعه و مادام كه اين قطعه ي تاريخي تغيير كند ، رسميت مي يابد و مخاطبان بي شمار پيدا مي كند

اثر « واصف » اكنون كه قطعه اي نو از تاريخ افغانستان به وقوع پيوسته ، رسميت مي يابد و ابتذال هنر همان جايي رخ مي دهد كه ارزيابي اثر هنري براساس بازدهي اش صورت گيرد

و البته چنين اثري تاريخ مصرف اش تا هنگامي است كه نيازهاي اين قطعه ي تاريخي را بر آورده سازد . به نمونه هاي زير از واصف در اين راستا توجه كنيد

الف ) چه ره آوردي ما را بايسته تر بود / ما گوسپندان گمشده در مرتع كاغذين تاريخ را / ما چشم در راهان تبسم سبز تقويم را /…

ب ) او با دهان خونين ترين ترانه ها / بر لبان پيمان بوسه زده ات / نه پيمان با ريشه ي اين سال هاي روسپي / كه پيمان با قصيده ي قرن عصمت خاك /… / و شاعرآن / تير خلاص را بر شقيقه ي تاريخ / خواهد كاشت

ج ) اي راويان نسل گند آور / خنياگران پار/ تاريخ خود بر سنگ بنوشتند و ماندند / اما دريغا / خنياگران روزگار آتش و آوار/ تاريخ خود بر آب بنوشتند و رفتند

?نسان در هنر نقشي اساسي دارد و اين غير قابل انكار است . اما نه انسان تعريف شده بر اساس ماركسيست ، نه انسان ضجر كشيده ي افغانستان و نه انسان چارچوب شده در غرب.

?وباره بر اين نكته تأكيد مي كنم كه كار هنرمند - خلق - است ، و در برخورد با انسان ، آنگاه كه هنرمند گونه هاي جديدي از هستي را آزمايش كند ، به شيوه ي تازه اي از انسان مي رسد

انساني كه مي تواند - جهاني - باشد ، نه ايراني و نه غربي . و تنها در اين صورت و با چنين نگرشي ، مي توان اثري جهاني خلق كرد .

به عنوان مثال مي توان به - زن - به عنوان پرسوناژي كه سال هاست در پي احقاق انسانيت خويش است ، توجه كرد . زن ، در ذهنيتي راستين خواهان آزمايش راستين انسان بودن است ، نه غربي يا شرقي بودن

در اين راستا ديگر نمي توان چيزي به نام ( مليت ) يا ( قوميت ) را در اثر هنري مطرح ساخت

« واصف » داستان ضجر كشيده ي افغان را تعريف مي كند ، كه پي گير انسانيت ملي - افغاني خويش است تا مليت و كشورش را دوباره بسازد

الف ) نياي من / زخم باستاني خويش را / با نوشداروي انتقام خواهد شست

ب ) و اين دشت ، دشت سترون كه اقليم ابريشمين سحرگاه پندارها بود روزي / دگر بار / شكوهنده از نخل هاي سرافراز و مغرور گردد

ج ) بالا بلند بانوي بغداد باورهاي پرندين ! / چون اين هزار و يك شب خونين / در چار سوي انبوه / از شهر پنج ضلعي آزادي / ميوه هاي گنديده ي درختستان دارها باشند / آيا تو در واژه ي ديگري حلول خواهي كرد ؟

اشاره شد كه در - گفتمان - اثر و ذهن مخاطب ، آن گاه كه روايت ، خطي باشد ، ارائه گر - قانون كلي - در متن مي شود . - روايت گفتاري - نيز داراي ساختاري افقي است . واژه ها رازهاي روايت را يك به يك بر ملا مي سازند و آن گاه كه گفتار ، در تداوم زنجيروارش آنچه را پنهان ساخته آشكار مي سازد ، جاي هيچ پرسشي را براي طرف مقابل گفتگو فراهم نمي كند . در متن نيز ، آنگاه كه هر سطر در تسلسل واژه ها ، مكمل سطرهاي پيشين براي ايجاد روايتي خطي مي شود ، همين اتفاق رخ مي دهد . هر سطر توضيحي كامل و كافي ( در حيطه ي متن ) براي سطرهاي پيش از خود مي دهد و متن پس از اولين خوانش مصرف شده است . چنين متني را بايد يك - « گفتار مكتوب » - ناميد و نه يك - « نوشتار »- گفتاري كه مخاطبش را منفعل مي سازد و نقاط تأثر پذيراو و عواطفش را نشانه مي رود ، و در اين صورت اين « شاعر شنيدني است » و نه خواندني

به شعر «و آفتاب نمي ميرد » توجه كنيد

...و سايه گفت به باد / چه روي داد كه شهر / بلند قامت بالنده / ستبر بازوي توفنده / كه هر گذرگاهش / رگي ز پيكر هستي بود

اولين چيزي كه رخ مي نمايد همان - گفتگو - است . « سايه » روايتي را براي « باد» مي گويد ، روايتي از شهري كه پس از آن « توضيحش » مي دهد : چه روي داد كه شهر بلند قامت بالنده ستبر بازوي توفنده كه هر گذرگاهش رگي ز پيكر هستي بود … تا اينجا راوي در - گفتار - شهر را و مشخصات شهر را توضيح داده و پس از آن نيز هر سطر مكمل همين توضيحات مي شد .هراز چند گاهي ، عواطف مخاطبش را نشانه مي رود : گرسنگان بيابان را / ببين چگونه به تصوير نان فريفته اند

و در پايان جاي هر پرسشي را با طرح دو پرسش از مخاطب مي گيرد : برو بپرس مگر راه ديگري هم است ؟ / برو بپرس در اين راه رهسپاري است ؟ /

آنجا كه خودش بلافاصله جواب اين پرسش ها را مي دهد : و سايه گفت به همزاد خويش آري است

و پيش از آن راه جنگل سبز اميد را نشان داده است : و دست كوچك هر سبزه / ترا به جنگل سبز اميد مي خوانند

با اينكه بيشتر اشعار « واصف » پانوشت تاريخي در كابل را دارند ، اما تأثير شديد زباني و ساختاري اين اشعار از زبان و ساختار « اخوان » غير قابل انكار است . گويي شاعري هراتي به خراسان پيوسته است

آنجا كه واصف مي گويد

اي گروه دوست يا دشمن / دور يا نزديك / هان مپنداريد / كان درخت سالخورد امروز / سخت بي برگ است

اخوان سروده است

اي گروهي برگ چركين تارچركين پود / يادگار خشكسالي هاي گرد آلود / هيچ باراني شما را شست نتواند

نمونه هاي زيادي از اين دست را مي توان در اشعار واصف يافت .

5.   ?ما آنجا كه ادبيات ، حتا در سرزمين مادري اش ، متفاوت باشد ، تبعيد مي شود .

ادبيات متفاوت ، تبليغ نمي شود ، رسانه اي نمي شود و كمتر مخاطب مي يابد و حتا در ناحيه اي كه در تضاد با زبان اتوماتيك و سنت ايستاي جامعه باشد ، سركوب و تهديد مي شود

در شعرواصف ، « تبعيد » واژه اي است كه بر آن تأكيد مي شود، نه ازآن لحاظ كه اين قلم اشاره كرده است . واصف عنوان شعرش را « ستاره تبعيد » انتخاب كرده يا در جايي مي گويد

اي روح سبز شكفتن / مصلوب جاودانه / در ژرفناي واژه ي تبعيد … و اين همان شكل ( خود- تبعيد ) انساني است كه مهاجرت كرده است .

اكنون كه مردم افغانستان فرصت يافته اند فرهنگ گسست يافته و از هم پاشيده ي خود را باز يابند ، مسئوليت سنگيني بر دوش نويسندگان و هنرمندان آن كشور قرار دارد

شعر« واصف » ممكن است در افغانستان به واسطه ي وضعيت تاريخي جديد متبلور شود و به شدت مخاطب يابد و حتا از جانب نوشاعران تقليد شود ، اما به عنوان يك - حركت - در ادبيات از جانب منتقدان ادبي نمي تواند مطرح شود . « واصف » هر چند ممكن است تا مرحله ي يك شاعر ملي عنوان شود ، اما تأثير او از شعر پارسي و مهاجرت زبان و ساختار ادبياتش - به شكلي كاملاً صوري - به ادبيات دهه ي چهل ايران ، به وجود نگاهي كه به عناصر بومي و واژه هاي محلي دارد ، فرايند ـ مفعول شده گي ـ را در شعر افغانستان به شدت دامن مي زند و مخاطبي كه در افغانستان به چنين گويش عادت كرده باشد ، ادبيات نوآور و متفاوت را به تبعيد مي فرستد